Çocukların Çevrimiçi Ortamda Karşılaştıkları Risk Türleri İle İlgili Velilerin Aracılık Rolü: Literatür Derleme Yazısı

ÖNSÖZ

Bilindiği üzere çağımızda internet ve teknoloji kullanımı hem yetişkinler hem de çocuk-ergen yaş grubundaki bireyler için hayatımızın temel kullanım araçları haline gelmiştir. Fakat hızlı gelişen bu yaşam pratikleri beraberinde de bir takım endişeleri doğurmaktadır. Gençlerin bilinçli internet kullanımı ve ailelerin bu konudaki yaklaşımlarının nasıl olması gerektiği konusunda çeşitli soru işaretleri olmakla birlikte bu konudaki araştırmalar yapılmaya devam etmektedir.

Bizler yapılmış araştırmaları tarama ışığında literatür destekli bir bilgilendirme yazısı hazırlamak istedik. Araştırmalarımızın odağını “gençlerde bilinçli internet kullanımı” teması üzerinde yapılandırmanın sonucunda; veliler için kısıtlayıcı aracılık, aktif aracılık ve birlikte izleme kavramlarına ulaşmış bulunduk. Bu doğrultuda sizlere ulaştırdığımız bu metnin içeriğini bu kavramların açıklaması ve çeşitli araştırma sonuçları ile şekillendirmiş bulunmaktayız.

Yazının sizlere ve çocuklarımıza faydalı olması temennisiyle, keyifli okumalar dileriz.

GİRİŞ

İnternet, belirli amaçlara hitap eden sosyal medya ağlarını, çeşitli web sitelerini, bilgi kaynaklarını ve oyun, alışveriş, müzik gibi eğlence alanlarını içinde barındırmaktadır. İnternetin bu geniş kullanım amaçları ve alanları kullanıcıların internette pek çok aktivite gerçekleştirmesine olanak tanımakla birlikte istenmeyen durumların oluşmasına da zemin hazırlamaktadır. İnternet kullanıcısı olan çocukların da bu ortamda zaman geçirdikleri düşünüldüğünde çocukların internette gerçekleştirdiği aktiviteler ve karşılaşabilecekleri riskli durumlar araştırmaya değer görülmektedir. Aynı zamanda çocuğun toplumsal hayata hazırlanmasında bir etken olan anne ve babaların da çocuklarına, internet kullanımı konusunda sağladığı katkılar önemli olmaktadır.

Anne babaların bu konudaki rolüne ilişkin yapılan araştırmaların sonucunda kısıtlayıcı aracılık, aktif aracılık ve birlikte izleme kavramları literatürde yerini bulmuştur.

Kısıtlayıcı Aracılık

Kısıtlayıcı aracılık medya kullanımları ile ilgili çocuklara kurallar ve kısıtlamalar getirmektir. Başka bir ifadeyle kısıtlayıcı aracılık, çocuğun, herhangi bir web sitesi, sosyal medya ortamları veya oyun sitelerini kullanıp kullanmamasına karar verdikten sonra belirli bir süreyi ön şart koşarak kullanım durumlarını bitirme zamanını sağlamayı ifade etmektedir. Aynı zamanda çocukları, kullanım anında ve sonrasında kontrol edebilmek için çocuk filtresi, aile filtresi gibi uygulamalar gerçekleştirmektedir. Kısıtlayıcı aracılık uygulamasında dikkat edilmesi gereken durum şöyledir: Bu aracılık türünü uygulayan aileler, çocuklarını internet kullanımları konusunda bilgilendirmemekte ve cesaretlendirmemektedir. Aileler internet ortamındaki olumsuz durumlarla nasıl baş edilmesi gerektiğini hakkında öğretici davranmamaktadır. Livingstone ve Duerager’in (2012) 25 ülkede 9 ile 16 yaş aralığında yirmi beş bin yüz kırk iki çocukla çevrimiçi anket tekniği ile yapmış olduğu çalışmaya göre ailelerin kısıtlama davranışı sonucu çocuklar pornografi, siber zorbalık ve yabancılarla iletişime geçmek gibi risk türleri ile daha az karşılaşmaktadır. Ancak kısıtlayıcı aracılık uygulaması sonucunda çocukların öğrenme, iletişime geçme, katılım ve eğlence gibi fırsatlarının da azaldığı görülmektedir.

Türkiye’de ki araştırmalarda kısıtlayıcı aracılık uygulamasının ailelerin en çok başvurduğu yöntem olduğu görülmüştür. Bu sonuç Livingstone ve Duerager’in, 2012 yılında 25 ülkede yirmi beş bin yüz kırk iki çocukla çevrimiçi anket tekniği kullanarak yapmış olduğu çalışmada bulunan sonuç ile benzerlik göstermektedir. Livingstone ve Duerager’in çalışmasında Türkiye’de en çok uygulanan aracılık türünün kısıtlayıcı aracılık olduğu belirlenmiştir. Endişe duydukları durumlarda aileler çocuklarının belirli kullanıcıların sosyal medya hesaplarına olan erişimini engellemekte ya da internette etkileşim faaliyetine yasak getirmektedir. Aileler çocuklarının internette erişebilecekleri siteleri kısıtlamak adına aile ve çocuk filtresi de kullanmaktadır. Aynı zamanda çocuklarının herhangi bir riskle karşılaşması sonucu evdeki yerel internet bağlantısını kesme yoluna giden ailelerin var olduğu görülmektedir. Kısıtlayıcı aracılık uygulamasının çocukların bir riskle karşılaşması durumunda aileler tarafından bir ceza yöntemi olarak kullanıldığı da tespit edilmiştir.

Kısıtlayıcı aracılık uygulanan çocukların bir riskle karşılaşmaları halinde aileleriyle paylaşma durumuna bakıldığında çocukların tepki görecekleri endişesi ile gerçekleri ailelerinden sakladıkları görülmüştür. Bu durum ise çocukların riskler karşısında savunmasız kalmasına sebep olan bir durum olmaktadır. Aynı zamanda kısıtlayıcı aracılık uygulanan çocuklar internet kullanımları sırasında çeşitli risklerle karşılaşmakta ve aynı zamanda fırsatlardan daha az yararlanmaktadır.

Aktif Aracılık

Aktif aracılık, ailelerin çocuklarının internet kullanımı sırasında yanında bulunarak çocukları ile internet içerikleri hakkında konuşmaları, eleştirmeleri, çocuklarını interneti keşfetme konusunda cesaretlendirmeleri ve çocuklarının internette gerçekleştirdikleri aktiviteleri paylaşmaları anlamına gelmektedir. Çocuğun medya kullanımını iyi yapması halinde onu övmek, elektronik medyayı nasıl doğru, daha uygun bir şekilde kullanacağı, elektronik ortamda nasıl daha çok güvende kalacağı, elektronik araçların ve ortamların olumlu ve olumsuz yanları hakkında müzakereler yapmak aktif olmayı betimlemektedir. Buna göre internet, aile ve çocuğu diyalog kurma yoluyla ortak paydada buluşturmaya destek olmaktadır. Böylece ailelerin tutum ve düşünceleri çocuğa aktarılmakta, çocuğun internet kullanımı kısıtlama ve kural koymanın ötesinde daha serbest fakat rehberlik eşliğiyle gerçekleştirilmektedir. Mendoza (2009), aktif aracılık uygulamasının en önemli hedefinin, çocukların internetten olumlu sonuçlar alabilmesi için kritik düşünme becerilerinin artırılmasıyla birlikte medya kullanımı sonucunda karşılaşabilecekleri olumsuz sonuçlardan korunması olduğunu belirtmektedir. Böylelikle çocuğun internet kullanımı sırasında düşünme becerilerini kullanabilmesi, bunun sonucunda olumlu ve olumsuz durumların ayrımına varabilmesi hedeflenmektedir. Böylece çocuğun riskli durumlarla karşılaşma seviyesinin azaltılması veya riskli herhangi bir durumla karşılaşması sonucu çocuğun kendisini koruyabilmesi amaçlanmaktadır. Collier’in 2015 yılında aracılık uygulamalarının çocukların medya kullanımlarında kullanım zamanları, seks içerikli görüntülerle karşılaşma, agresivite içeren içeriklere ulaşma, madde kullanımı ve sağlık ile ilgili sorunlarda nasıl rol oynadığı konusunu araştırdığı çalışmasında aktif aracılık uygulaması, çocukların agresivite ve cinsellik içeren metin ve görüntülerden, madde kullanımını özendiren sayfa ve görsellerden uzak kalması konusunda etkili bir yöntem olmaktadır

Ailelerin internet hakkındaki tutum ve davranışlarına bakıldığında aktif aracılık uygulayan ailelerin internetin doğru bir şekilde kullanıldığı takdirde çok faydalı bir ortam olduğunu düşündükleri görülmektedir. Aynı zamanda aileler internetin çocukları için riskli durumlar oluşturabileceğinin de farkındadır. Bununla birlikte aileler çocuklarının internet kullanımına ve eriştikleri ortamlara bir kısıtlama getirmemekte, çocuklarının internet kullanımlarını kısıtlamak yerine onlara eşlik etmektedir. Bu anlamda aktif aracılık uygulayan aileler çocuklarını risklerden korumakla birlikte çocuklarının daha faydalı bir internet kullanımı gerçekleştirmesini amaçlamaktadır.

Aktif aracılık uygulanan çocukların bir riskle karşılaşma durumunda karşılaştıkları riskleri ailelerine korkmadan bildirmeleri ve bu durumu aşmak için yapıcı bireysel çabalar gösterdikleri çalışmalarda gösterilmiştir. Bu anlamda çocuk ailesiyle iletişim kurmaktan kaçınmamakta ve riskli durumlar karşısında ailesiyle birlikte çeşitli çözümler önermektedir. Aileler de riskli durumlar karşısında çocuğuyla etkileşim halinde bu sorunu çözmeye çalışmaktadır. Kısıtlayıcı aracılık uygulanan çocuklar ise riskli durumlarla karşılaşmaları durumunda aileleriyle bu durumu paylaşmamakta ve sorunun çözümü karşısında yalnız kalmaktadır.

Aktif aracılık uygulanan çocukların internet ortamının sağladığı fırsatlardan yüksek düzeyde yararlandıkları görülmüştür. Çocuklar internette oyun oynamakta, sosyal medya kullanmakta, eğitimsel faaliyetleri için araştırmalar yapmakta, film izlemek ve müzik dinlemek gibi aktivitelerde bulunmaktadır. Buna göre aktif aracılık uygulanan çocukların internette aktif bir biçimde var oldukları söylenebilmektedir. Aynı zamanda aktif aracılık uygulayan ailelerin de internetten aktif bir biçimde faydalandıkları görülmektedir. Aileler internette oyun oynamak dışında sosyal medya hesaplarına bakmakta, film izlemekte, gazete okumakta ve araştırmalar yapmaktadır.

Birlikte İzleme

Birlikte İzleme Aracılık uygulamalarından biri olan birlikte izleme modeli, çocukların dijital medya araçlarını kullanımı sırasında ailelerin onlara eşlik etmesini ifade etmektedir. Aileler medya kullanımını çocukları ile beraber gerçekleştirmektedir. Fakat medyada karşılaşılan içerikler hakkında çocuklarıyla diyalog kurmamaktadır.

Birlikte izleme modeli ile aktif aracılık uygulaması arasındaki farka bakıldığında, birlikte izleme modelinde aileler medya kullanımı ve medyanın içerikleri konusunda eleştirel düşünce biçimini çocuklara kazandırmak gibi bir çabanın içerisinde olmamaktadır. Birlikte izleme modelinde aileler medya içeriklerini çocukları ile birlikte karşılamakta fakat içerikleri çocuklarına yorumlamak gibi bir düşünceleri olmamaktadır.

Valkenburg (1999) da benzer şekilde birlikte izleme modelini çocukların medya kullanımları sırasında ailelerin bu deneyimi çocukları ile paylaşması olarak açıklamaktadır. Fakat bu paylaşım esnasında medya içerikleri hakkında herhangi bir tartışma konusu olmamasına dikkat çekmektedir.

SONUÇ

Yukarıda tanımları verilen kavramlardan genel olarak aşağıda özetlenen sonuç ve öneriler çıkarılmaktadır.

Aktif aracılık uygulanan çocukların internette herhangi bir riskle karşılaşmaları durumunda ailelerini bilgilendirdikleri görülmüştür. Aileler de riskli durumlar karşısında çocuğuyla etkileşim halinde bu sorunu çözmeye çalışmaktadır. Kısıtlayıcı aracılık uygulanan çocuklar ise riskli durumlarla karşılaşmaları durumunda aileleriyle bu durumu paylaşmamakta ve sorunun çözümü karşısında yalnız kalmaktadır.

Aracılık uygulanan çocukların risklerle karşılaşmalarının yanı sıra risklere karşı olan tutumları aracılık türleri bağlamında önemli sonuçlar vermiştir. Buna göre aktif aracılık uygulayan ailelerin çocuklarına olan pozitif yaklaşımlarından dolayı çocuklar korku ve endişe duymamaktadır. Çocuklar ailelerinin kendilerine yardımcı olabileceğini düşünerek riskli durumlarla karşılaştıklarında ailelerini bilgilendirmektedir. Bu durumda aktif aracılık uygulanan çocukların sorunlarla yüzleşebildikleri ve risklerle baş etmek konusunda istekli davrandıkları görülmüştür. Kısıtlayıcı aracılık uygulanan çocuklar ise riskler karşısında endişe duymakta ve durumu ailelerinden gizlemektedir. Welker, (2005) yapmış olduğu çalışmasında kısıtlayıcı aracılığın kısa vadede çözümler getirebileceğinin düşünüldüğünü fakat aslında aktif aracılığın uzun vadede çözümlere kavuşulması ve ailelerin çocuklarıyla olan iletişimleri konusunda daha anlamlı bir aracılık türü olduğunu belirtmektedir. Kısıtlayıcı aracılığın ceza yöntemi olarak kullanılması aynı zamanda çocukları yaşadığı olumsuzlukları gizlemeye itmektedir.

Tüm bu açıklanan durumlardan literatür üç aracılık türünün bir arada kullanılmasını önermektedir. Kısıtlayıcı aracılığın ceza yöntemi olmadan uygulandığı takdirde çocukların internet kullanım sürelerinin düzenlenmesi ve kendileri için zararlı olabilecek sitelerin engellenmesinde, birlikte izleme modelinin aileler ve çocukların birlikte zaman geçirme aktivitelerinde, aktif aracılığın ise çocuk ile aile arasındaki iletişimi kuvvetlendirerek internetteki aktivitelerden çocukların yararlanmasında ve içerikler hakkında bilgi almasında yararları görülmektedir.

Özel İzmit Koleji Anadolu Lisesi ailesi olarak siz velimize önerimiz; bu yazıda kısaca özetlemeye çalıştığımız kısıtlayıcı aracılık, aktif aracılık ve birlikte izleme kavramlarını daha detaylı araştırmanız yönündedir. Unutmayalım ki hem bizlerin hem de sizlerin ortak çabaları geleceğimiz olan çocuklarımız içindir.  Onlar için farkındalık olarak edineceğimiz küçük bilgiler birikerek büyük etkilere yol açacaktır.

Sevgilerimizle.

Yorum bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.